تبلیغات
اهورا مزدا بی همتا - ۞ موسیقی نواحی ایران ( استاد امرالله شاه ابراهیمی )

استاد امرالله شاه ابراهیمی

متولد 1302 شهرستان صحنه ، کرمانشاه ، فرزند سید لطف الله شاه ابراهیمی ( نوازنده ی بزرگ تنبور ) است

شاه ابراهیمی نواختن تنبور و آشنایی با مقام های باستانی و مذهبی را ابتدا نزد پدر آغاز کرد

و سپس در خدمت تنبور نوازانی چون درویش سعدی ، سید هادی اجاق ، سید آقا عزیز ذوالنوری

و سید حسین روتافی به تکمیل اندوخته های خود پرداخت .

 

تصویر اصلی را ببینید

او جز آنکه شیوه های استادان گذشته‌ی تنبور را دریافته و روایت گر صدیق مقام‌های باستانی و حقانی تنبور است ، بر سر ذوق و قدرت آفرینش‌گری فردی نیز توانسته است این مقام‌ها را با جلوه‌ای دیگر اجرا نماید و به شاگردان خود انتقال دهد . علاوه بر این ، انضباط و دقت وی در درک و انتقال مقام‌های تنبور باعث شده تا اجراهای او از تشخیص و فردیت قابل ملاحضه‌ای برخوردار باشد . شاه ابراهیمی از معدود استادان تنبور است که از سالها پیش به تربیت منظم شاگردان همت گماشته و بسیاری از تنبور نوازان معاصر از شاگردان او محسوب می شوند . شاه ابراهیمی برای نخستین بار در سال 1353 گروه تنبور نوازان را – متشکل از شاگردان خویش – تشکیل داد . این گروه به همراه او در سال 1354 نخستین برنامه‌ی گروه نوازی تنبور را در تالار رودکی اجرا کردند . پس از آن برخی از اعضای این گروه ، خود به تشکیل گروه های دیگری همت گماشتند که گروه تنبور نوازان شمس به سرپرستی کیخسرو پورناظری و گروه تنبورنوازان باباطاهر به سرپرستی سید خلیل عالی نژاد در این زمره اند . شیوه نوازندگی ، ظرافت‌های اجرایی و صدادهی تنبور شاه ابراهیمی از ویژگی‌های ممتازی برخوردار بوده و همین ویژگی‌هاست که او را در زمره‌ی استادان صاحب سبک و یکی از بزرگترین تنبورنوازان معاصر قرار داده . سید امرالله شاه ابراهیمی ، علاوه بر تسلط بر مقام‌های باستانی و حقانی تنبور ، به ردیف دستگاهی موسیقی ایران نیز مسلط است . او ردیف و نواختن تار و ستار را از سید احمد اعتضادی – از شاگردان برجسته‌ی غلامحسین درویش – فرا گرفته است .

 

مقام های باستانی (مجلسی )

بخش مهم و قابل توجهی از موسیقی منطقه‌ی کرمانشاهان مجموعه ای در حدود 14 تا 20 مقام مختلف است که به مقام های باستانی ( مجلسی ) معروف است . این مقام ها با عنوان های کلی دیگری چون غیر یاری ، غیر کلام و غیر حقانی نیز معروف‌اند ، کاربرد این این عنوانها در رابطه با ایجاد تمایز میان این بخش از مقامها و مقام های معروف به " کلام " ( سرودهای دینی و مذهبی سلسله‌ی یارسان )معنا می یابد . تنبور مهمترین ساز در اجرای مقام‌های باستانی است ؛ اگر چه تعدادی از این مقام‌ها با سازهایی چون سرنا و دهل ، دوزله ، نرمه نای و شمشال نیز اجرا می شوند . مقامهای باستانی در دو ناحیه‌ی گوران و صحنه ( حوزه های اصلی رواج تنبور در کرمانشاهان ) از نظر تعداد و نام روایت‌های مختلفی دارند . تعدادی از آنها ، مانند ساروخانی ، قطار ، گِلَه و دره دارای متر آزاد هستند و تعدای دیگر ، مانند جَنگه‌را ، جلوشاهی ، بایَه بایه ، خان امیری ، سوار سوار ، گل و خار و انواع سماع ، تقارن‌های متریک – ریتمیک دارند . برخی از این مقامها فاقد متن هستند و فقط با تنبور ( یا سازهای دیگر منطقه ) اجرا می شنود ، مانند خوان امیری ، جلوشاهی ، جنگه راه ، سوار سوار و انواع سماع ؛ و برخی دیگر مانند ساروخانی ، قطار ، سحری ، گله و دره و گل و خار ، دارای متن هستند و به آواز ( با همراهی تنبور ) اجرا می شوند .

زنده یاد خلیل عالی‌نژاد ( خواننده و نوازنده برجسته تنبور ) مقام های باستانی را چنین می شمارد و تعریف می کند :

1: خان امیری

این مقام منسوب به یکی از موسیقیدانان کرد به نام " خان امیر " است . ممکن است این مقام – که یکی از مقام های مخصوص سرنا به شمار می رفته – در اصل ، موسیقی رقصی به همین نام بوده باشد .

2: جلوشاهی

روایت های شفاهی ، برای اجرای این مقام در استقبال از حضرت علی‌(ع) دلالت دارند و این نکته ، پیشوانه‌ای برای اهمیت و اسطوره‌ای بودن این مقام در اعتقادات مردم کرمانشاهان است . جلوشاهی نیز از مقام های مخصوص سرنا به‌شمار می رفته است .

3: ساروخانی

این مقام نیز منسوب به یکی از موسیقیدانان کرد به نام " ساروخان " است

4: سحری

این مقام به وقت سحر نواخته می شده و از مقام های مخصوص سرنا به‌شمار می رفته است . صرفه‌نظر از محتوای عرفانی و آرامبخش آن ، ارتباط تنبور و آواز در اجرای مقام سحری ، کیفیتی ویژه دارد . بافت اصلی آواز – بجز فیگورهای خاتمه – دارای متر آزاد است ، در حالی که تنبور با رعایت تقارن های متریک – ریتمیک مشخص ، آواز را همراهی می کند .

5: جنگه‌را

به معنی راه جنگ و آهنگ مخصوص جنگ است . جنگه‌را نیز از مقام های مخصوص سرنا محسوب می شده است .

6: گل و خار

بیانگر مناظره‌ای میان " گل " و " خار " است . شعر اصلی این مقام از میان رفته و تنها پارهای مخدوشی از آن باقی مانده است . در برخی از روایت‌ها ، این مقام به " گل و هار " معروف است .

7: سوار سوار

این مقام تداعی کننده‌ی تاخت‌های متخلف اسب است و در اصل از مقامهای مخصوص سرنا محسوب می شده است .

8: گله و دره

به مفهوم آهنگ برگردان است . برگرداندن معشوق به‌سوی عاشق ، گاه این مقام را در سوگواری شخصی که از جهان رفته است ، اجرا می کنند و خواستار بازگشت او می شوند .

9: انواع سماع

روایت‌های مختلف از انواع سماع نزد استادان برجسته تنبور آن‌قدر متنوع و گوناگون است که به دشواری می توان درباره انواع سماع به یک طبقه‌بندیمعین رسید . با وجود این ، بدون درنظرگرفتن شیوه های مختلف اجرایی ، می توان انواع سماع را در یک تقسیم‌بندی کلی ، در چهار نوع اصلی خلاصه کرد : بال وشان ( دست افشان ) ، سملی سماع ، سه جاران و هل‌برکه ( جست و خیز ) .

10: انواع طرز

مقام طرز را نیز استادان برجسته تنبور به ده‌ها شکل مختلف اجرا می کنند . در یک طرح کلی ، انواع طرز را در سه یا چهار نوع مختلف می توان تقسیم کرد . روایت‌های منطقه‌ی صحنه در برگیرنده‌ی سه نوع اصلی از این مقام ، طرز هجرانی ، طرز یاری و طرز رسم (=رستم ، پیر رستم یکی از بزرگان سلسله‌ی یارسان ) است . در حوزه‌ی صحنه ، هر سه نوع طرز در زمره‌ی سروده‌های مذهبی کلام هستند و به مراسم مذهبی اهل حق اختصاص دارند . روایت‌های منطقه‌ی گوران از این مقام ، شامل چهار نوع اصلی : سرطرز ، طرز بالادستان ، طرز رسم ( رستم ) و طرز یاری است . در این میان ، سر طرز و طرز رسم در چهارچوب مقام‌های باستانی و طرز بالادستان و طرز یاری در زمره‌ی سرودهای مذهبی ( کلام ) هستند . مقام طرز نه تنها در میان مقام‌های باستانی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است ، بلکه در چهارچوب سرودهای مذهبی کلام نیز باشکوه‌ترین نوع کلام محسوب می شود . اهمیت مقام طرز به اندازه‌ای است که برای آن پشتوانه‌ای اساطیری قایل شده‌اند . در روایات شفاهی و مذهبی جامعه‌ی یارسان آمده است : « زمانی که حضرت حق ، آدم را آفرید ، روح از ورد به کالبد آدم امتناع می کرد ، زیرا از آینده و سرنوشت انسان بیمناک بود . حضرت حق به جبرئیل امر فرمود که با تنبور مقام طرز بنوازد تا روح ، مست و سرخوش گشته و به کالبد آدم داخل شود و ماموریت خویش را آغاز نماید » . پشتوانه‌ی اسطوره‌ای این مقام از یک سو بیانگر قدمت ، و از سوی دیگر نشان دهنده‌ی اهمیت آن است .

11: قطار

از مقام‌های آوازی کهن است و کیفیتی حماسی و عاشقانه دارد . قطار با همراهی تنبور و گاه کمانچه اجرا می شود .

12: بایه بایه

از مقام‌های قدیمی تنبور است که با سرنا نیز اجرا می شود . آنچه در مقام‌های باستانی ( مجلسی ) اهمیت دارد ، حضور جنبه‌های قوی و تمثیلی در عنوان‌ها و محتوای این مقام‌هاست . گرچه بعضی از آنها ، مانند سوار سوار ، جنگه را ، سحری و . . . ظاهرا جنبه‌ی کاربردی ندارد ، اما جنبه‌های تمثیلی آنها نیز انکارناپذیر است ، شیوه ، لحن ، زمان اجرا و محتوای اشعار نیز در تمثیلی‌تر شدن مقام‌های باستانی نقش مهمی ایفا می کنند . این مقام ها گرچه به ظاهر جدا جدا و مستقل هستند ، اما محتوای موسیقی ، آنها را به شدت به یکدیگر ژیوند می دهد . برخی از جمله‌های واحد موسیقی در هر مقام ، تجلی تازه‌ای می‌یابند ، به این ترتیب ، در مجموعه‌ی مقام های باستانی ، جمله‌ها ، پریودها و فیگورهای مشترکی وجود دارند که می توان آنها را « ملودی‌های مدل » تصور کرد که هربار در یک مقام ، خود را به نوعی نشان می دهند . این چند ملودی مدل ، هسته مرکزی و اصلی ملودیک مقام‌های تنبور هستند .

 

تنبور

تنبور از خانواده سازهای زهی زخمه‌ای و از سازهای باستانی ایران است . تنبور تنها ساز زهی زخمه‌ای است که در نواحی غرب ایران و سلسله جبال زاگرس حضور دارد ( از چند ده‌ی پیش سازهای خانواده‌ی باغلاما نیز که در اصل متعلق به موسیقی ترکیه و شمال عراق است در نواحی غرب ایران رواج یافته است ) تنبور در منطقه‌ی گوران و کرند به تمیره ( Tamura ) ، در منطقه صحنه به تمیره ( Tamira ) و در میان مردم لک زبان لرستان و کرمانشاهان به تموره معروف است و در اشعار سید یعقوب ماهیدشتی به صورت تمور آمده است . در مجالس مذهبی سلسه‌ی یارسان تنبور تنها سازی‌ست که اجازه‌ی حضور دارد و به همین دلیل ، ساز اختصاصی این سلسله محسوب می شود و از احترام و تقدس ویژه‌ای برخوردار است . به‌طور کلی در میان سازهای رایج در ایران ، تنبور از معدود سازهایی است که مقدس محسوب می شود و پشتوانه‌ای اسطوره‌ای دارد . تنبور نوعی دوتار است و به عبارت دیگر نام قدیمی این ساز است . تمرکز عمده‌ی تنبور در حال حاضر در استان کرمانشاهان ( در دو حوضه اصلی گوران و صحنه ) و در نواحی شمالی استان لرستان است . کاسه طنینی تنبور ، هم به صورت یکپارچه و هم ترکه‌ای ساخته می شود . در منطقه گروان ، کاسه غالبا یکپارچه و در منطقه صحنه بیشتر ترکه‌ای است . کاسه همه تنبورها در قدیم یکپارچه بوده است . تنبورهای منطقه گوران غالبا 13 دستان و تنبورهای منطقه‌ی صحنه اغلب 14 دستان دارند . این ساز در قدیم دارای دو وتر بوده است ، اما امروزه معمولا 3 وتر به آن می بندند ( وتر اول مضاعف شده و به صورت همصدا کوک می شود ) فارابی در رساله‌ی موسیقی کبیر متذکر شده است : « تبنور را بعضی ها با دو وتر و بعضی با سه وتر می نوازند » .

 

کوک

مقام‌های تنبور با استفاده از دو نظام کوک نواخته می شوند که شامل نسبت‌های چهارم و پنجم درست نزولی میان وتر اول و دوم است . زمانی که وتر های تنبور به صورت پنجم درست نزولی کوک شود ، به آن کوک طرز می گویند . در میان همه‌ی تنبورنوازان ، روی نام و محتوای این کوک ، اتفاق نظر وجود دارد . اما کوکی که در آن نسبت میان وترها ، چهارم درست نزولی است ، با اسامی مختلفی در میان تنبورنوازان شهرت دارد . امیر حیاتی آن را کوک « سرانجام » می خواند ، امرالله شاه ابراهیمی و خلیل عالی‌نژاد آن را کوک « شیخ امیری » می نامند و علی اکبر مردای به نقل از سید ولی حسینی آن را کوک « برز » می نامد . با این دو نظام کوک ، تمام مقام‌های باستانی و مذهبی نواخته می شوند ( برخی از مقام‌ها با کوک نمونه‌ی اول و برخی با کوک نمونه دوم ) . خلیل عالی نژاد بر این نظر است که در قدیم از کوک‌های دیگری نیز استفاده می شده که امروز فراموش شده‌اند . این کوک‌ها بیشتر جنبه تزئینی داشته‌اند ، شامل فاصله‌های سوم بزرگ ، سوم کوچک ، دوم بزرگ ، دوم کوچک به صورت نزولی ، فاصله همصدا و دوم بزرگ و کوچک صعودی است .

 

دستان بندی

تنبور 13 تا 14 دستان دارد . دستان‌های تنبور تعدیل نشده‌اند و از نسبیت‌های کاملا ثابتی پیروی نمی‌کنند . از آنجا که فواصل موسیقی کرمانشاهان و مقام‌های تنبور ، سیال و متحرک و غیره تامپره‌اند ، دستان بندی بندی تنبور نوازندگان مختلف نیز تا حدودی با هم متفاوت‌اند . در نمونه‌های مورد بررسی ، اصوات حاصل از دستان‌بندی تنبورهای مختلف نه با فواصل گام تامپره انطباق کامل دارند و نه با فواصل نظام صفی الدین کاملا مطبق هستند . در عین حال ، این سیالیت و تحرک فواصل ، محدوده‌ای دارد . در این محدوده ، اختلاف دستان‌بندی تنبورهای مختلف در چهارچوب زیبایی‌شناسی موسیقی منطقه ، قابل قبول و خارج از آن محدوده ، غیر قابل قبول است . در بررسی 8 تنبور مختلف ، فاصله‌ی چهارم درست نسبت به صدای دست‌بازدارای انحراف معیاری از 42- تا 18+ سنت ( مجموع اختلاف = + 6 سنت ) نسبت به فاصله‌ی مشابه در گام تامپره است . همین تفاوت در رابطه با فاصله‌ی پنجم درست نسبت به صدای دست باز به صورت 34- تا 24+ سنت ( مجموع اختلاف = 58 سنت ) و در رابطه با قاصله‌ی اکتاو درست نسبت به صدای دست باز به صورت 46- تا 5+ سنت ( مجموع اختلاف = 51 سنت ) بوده است . بنابراین ، اختلاف فواصل در دستان‌های اصلی تنبورهای مختلف یک چهارم پرده ( کمی بیشتر ) است . به عبارت دیگر ، دستان‌های تنبورهای مختلف در محدوده‌ی حداکثر یک چهارم پرده ( کمی بیشتر ) می توانند سیال و متحرک باشند .

برای تدوین این نوشته ، از اطلاعات استاد امرالله شاه ابراهیمی ، استاد امیر حیاتی ، سید خلیل عالی‌نژاد و علی اکبر مردای استفاده شده که بدین وسیله از آنها سپاسگزاریم . !