تبلیغات
اهورا مزدا بی همتا - تاریخچه کردستان بزرگ در سایه ایران بزرگ (2)
دوشنبه 3 آبان 1389

تاریخچه کردستان بزرگ در سایه ایران بزرگ (2)

   نوشته شده توسط: محسن مهدی پور    

تاریخچه کردستان بزرگ در سایه ایران بزرگ

تاریخ کرد پس از اسلام

با آغاز حملات اعراب مسلمان به رهبری عمربن خطاب در سالهای (634-642 ) نواحی اربیل , موصل و نصیبین را که نواحی کردنشین بودند به تصرف مسلمانان درآمد بعد از عمربن خطاب , در دوره جانشین وی عثمان ابن عفان نیز مناطق شمالی کردها و مناطق قفقاز به تصرف درآمد . کردستان نیز مانند دیگر شهرهای ایران پس از سالهای به اسلام روی آوردند . تحریف دین بهی زرتشت توسط مغان مذهبی - باجهای کلان به خلفای عرب - تبعیض در بین مسلمان و غیر مسلمان و نبردهای گوناگون ایرانیان با اعراب ( بابک خرمدین - مازیار - یعقوب لیث - استادسیس - سنباد - . . . ) در نهایت به شکست و کشتار مردم منجر شده بود باعث گردید کردها نیز به دین اسلام بگروند و مسلمان شوند.در همین ایام روسای کرد در حالی که میکوشیدند اقتدار خود را حفظ کنند در فتوحات مسلمین شرکت فعال داشتند. در دوره عباسیان که به کمک سردار ایرانی ابومسلم خراسانی و ایرانیان به خلافت رسیدند به علت رقابت امین و مامون پسران هارون الرشید قدرت خلفا در نواحی کردستان تضعیف شد در این زمان لفظ کرد کم کم برای توصیف نزادی قبایل ایرانی که با سامی ها و ارمنی های اختلاط کرده بودند به کار رفت . همزمان با روی کار آمدن ترکان سلجوقی و پادشاهی سلطان سنجر برای اولین بار ایالتی به نام کردستان تاسیس گردید. به گفته مرحوم رشید یاسمی در کتاب کرد و پیوستگی نژادی , حمدالله مستوفی در کتاب نزهة‌القلوب در سال 740 هجری نخستین کسی بود که اسم کردستان و شانزده ایلات آن را آورده است. او اورده است : کردستان و آن شانزده ولایت است و حدودش به ولایات عرب و خوزستان و عراق عجم و اذربایجان و دیار بکر پیوسته است. آلانی , الیشتر , بهار , خفتیان , دربند , تاج خاتون , دربند رنگی دزبیل , دینور , سلطان اباد , چمچمال , شهر زور, کرمانشاه ( قرمیسین ) هرسین , وسطام.

در قرن دهم میلادی (959) حسنویه ( حسن به زری کانی ) که رییس یکی از قبایل کرد بود خود را به فرمانروایی کردستان شرقی رسانید و دینور و همدان و نهاوند را فتح کرد. فرزند او ناصرالدین (979-1014)و نوه اش ظهیران هلال ابن بدر (1015-1014) می باشند اینان از اسما از آل بویه اطاعت میکردند .ال بویه هیچ گاه به طور مستقیم در قلمرو حسنویه اعمال نفوذی نکردند تا زمان شمس الدوله دیلمی که ظهیرالدین را از حکمرانی انداخت و قلمرو او را مطیع خویش ساخت.
فرزندان بویه ماهیگیر متصرفات خود را بین هم تقسیم کردند رکن الدوله دیلمی نواحی شمالی را تصاحب شد. که شامل قسمت های کردنشین نیز بود. در سال 990 میلادی به هنگام مرگ کردباد حکمران انتصابی خلیفه برادرزاده اش ابوعلی مروان , حکمران نواحی دیاربکر , میافارقین > آمیدنی (آمید) و نصیبین را به دست آورد.این مناطق بعد از مرگ عضدالدوله دیلمی از دست ال بویه خارج شده بود. اینان که به مروانیان معروف شدند بعدها از خلیفه عباسی روی گردان و به فاطمیان گرویدند. مروانیان و حسنویه از لحاظ نژادی کرد بودند.
و اما از دوره صلاح الدین که از سرداران و دلاوران کرد است کردها توانستند فراتر از منطقه های کردنشین قدرت خود را بسط دهند صلاح الدین سردار شجاع کرد در سال 1136 میلادی در تکریت واقع در ساحل دجله و شمال سامره متولد شد. او خدمات خود را در خدمت اتابک زنگی از سلاجقه سوریه شروع کرد که بعدها در حلب جانشین وی گردید. فرزند اتابک زنگی یعنی نورالدین پس از مدتی صلاح الدین را به همراهی عمویش شیر کوه عازم مصر گردانید تا متحد اولین فرمانروای مصر را که شاهوار نام داشت در مقام خود حفاظت نماید که به وسیله یکی از رقبای خویش در مصر طرد شده بود مصر در این زمان تحت فرمانروایی یکی از خلفای فاطمی به نام ابو محمود عبدالله بود شیرکوه و صلاح الدین مجبور بودند که با او حسن سلوک داشته باشند.از طرفی صلیبیان فهمیده بودند که اتحاد مصر و سوریه برای آنها خطرناک خواهد بود به همین خاطر به سوریه حمله بردند که صلاح الدین انها سخت بع عقب راند و شکست داد. بعد از مرگ نورالدین زنگی , صلاح الدین حاکم آنجا شد و آغاز به بسط قدرت خود نمود او حکومت خود را تا مصر گسترش داد و حجاز و الجزیره را نیز به تصرف درآورد در حرکت بعدی اورشلیم را از دست قوای صلیبی بیرون آورد. صلاح ادین شجاعانه در نبردی با ریشارد شیردل آنها را مجبور به ترک تمام خاک فلسطین نمود .
این سردار دلیر بعد از سالها مبارزه و مقاوت در برابر تمامی دشمنان در سال 1193 در دمشق وفات یافت. و بعد از مرگش امپراطوری او میان فرزندانش تقسیم گردید.
افضل به حکومت دمشق رسید . عزیز در قاهره و ظهیر در حلب حکومت کردند بعدا حکومت آنها به روسای محلی منتقل شد . تنها حلب تا سال 1390 در اختیار خاندان ایوبی ایوبیان قرار داشت.
توان قدرت و خصوصیات جنگی صلاح الدین او را به عنوان یکی از قهرمانان افسانه ای جهان اسلام درآورد به طوری که کردها از داشتن چنین فرزندی افتخار میکنند.
اتابکان ترک نیز مدت مدیدی قلمرو کردها را زیر قدرت خود داشتند. که تعدای از آنها بر این مناطق حکومت کردند از قبیل :
نوادگان سبکتکین (1144-1232 ) در اطراف اربیل که اولین آنها زین الدین علی پسر کوچک سبکتکین است. ) اورتوکی ها (1101-1312) که اولین حکمران آنها ارتوک میباشد . که بر دیار بکر و مدتی بر حلب و ماردین حکومت میکردند. - شاهان ارمنی (1100-1207) که موسی لهنا لقمان قبطی است . در این دوره اینان به دلیل مراوده با اعراب , عرب شده بودند و لی متاسفانه کردها تلاشی برای از بین بردن آنها انجام ندادند و لی یا این وجود زبان خویش را حفظ کردند.
بعد از حمله مغولان به ایران , به دنبال جنگ و زدوخورد جلال الدین خوارزمشاه با آنها و فرار او به مناطق شرقی و سپس ورود به ایران امدن به مناطق کردنشین , مغولها سراسر ایران برای از بین بردن جلال الدین درهم نوردیدند.
جلال الدین مدتی در غرب ایران حکومت کرد که با روسای محلی و اتابکان درگیر شد از آنجا که بعضی از این سران کرد بودند و در سال 1213 میلادی سلطان جلال الدین خوارزمشاه توسط یک کرد کشته شد.

هلاکوخان مغول نیز بعد فتح نواحی مرکزی ایران و قلاع اسماعیلیه از طریق همدان و کرمانشاه به بغداد رفت و اخرین خلیفه عباسی را اسیر و به طرز فجیعی مقتول کرد.
در این زمان دیگر مناطق کرد نشین از خطر مغول در امان نبودند . در سال 1259 میلادی دو لشکر از سه لشکر مغول تمام نواحی کردنشین را در هم در نوردیده و به طرف دریاچه وان رهسپار شدند.در این درگیریها غیر از میافارقین که یکی از ایوبیها به نام کامل محمد مقاوتی به خرج داد بقیه مناطق بدون خونریزی شدید به دست مغولها افتاد.
در سال 1297 م کردها اربیل را محاصره نمودند و به لشکر مغول حمله کردند. بعد از مسلمان شدن ایلخان مغول به نام محمد خدابنده کردها به دلیل مسلمان بودن با او همکاری بیشتری نمودند. با ضعیف شدن ایلخانان مغول امیران مغولی : امیر چوپان و حسن بزرگ قدرت را تا مدتی در دست داشتند که عاقبت ایلخانان در سال 1349 میلادی منقرض شدند. امدن و رفتن فرمانروایان ادامه داشت تا اینکه قدرت به جلایریان رسید که بعدها مناطق کردنشین به بایزید رسد.
بعد از خاندان جلایری قراقویونلوها حکومتی در کردستان تشکیل دادند که بعدها توسط آق قویونلوها از این مناطق به عقب رانده شدند.
با ظهور تیمر گورکانی مناطق دیاربکر و ماردین به تصرف تیمور لنگ افتاد . در حملات تیمور به دلیل اینکه کردها چادرنشین بودند و به کوهستانها پناه برده بودند کمتر آسیب دیدند. بنابراین تا دروره صفویان سرزمینی که امروزه به کردستان مشهور است یک قسمت آن را جزیره و قسمت دیگر را اردلان مینامند. گاه تحت حکومت جلایریان گاه آق قویونلوها و گاه قراقویونلوها بوده است. که اینان خود به دست صفویان از بین رفتند.
در دوره صفویان با روی کار آمدن شاه اسماعیل بزرگترین خیانتی که انجام گرفت رسمی کردن مذهب شیعه‌گری بود که این مسئله باعث شد کردها که اکثرا سنی مذهب بودند به ایران بی اعتماد و به عثمانی غیر هم نژاد مطمئن و متکی گردند. تقسیم بندی دینی و قومی از بزرگترین خیانت ها یی است که به مردمان کشوری می شود که دارای عقاید و مذاهب گوناگون هستند . سلطان سلیم با شکست دادن شاه اسماعیل در جنگ چالدران کردها را وارد عرصه نوینی کرد به طوری که پس از شکست شاه اسماعیل 25 حکمران کرد به دولت عثمانی گرویدند و از این زمان مسئله مرزها جزء عوامل اختلاف ایران و عثمانی بود. کردها در این زمان که دو دولت عثمانی و ایران به آنها نیاز اساسی داشتند بیشتر پی به اهمیت سیاسی خود بردند و این بود گاه به دلیل ظلم وستم و سنگینی مالیات علیه یکی از حکومتها شورش کرده و به آن طرف مرز رفتند و با دیگر کردها در کمین فرصت شدند تا به مناطق خود برگردند.
حدود سالهای 1910 پوست پاره ی کهنه ای در کاوشهای روستای «هزارمیرد» استان سلیمانیه به دست آمد که در آن چهار بند سرود به زبان کردی سره و با خط پهلوی نوشته شده است. این چهار بند چامه که به نام هرمزگان نامیده شده ،یادآور حمله تازیان به سرزمین کردستان و کشت و کشتار آنان است. برابر داوری دانشمندان ، این نوشته از همان آغاز هجوم تازیان است.این چامه ی آتشینِ کردی که دل را به جوش و خروش می آورد و مایه ی اندوه می شود، دورنمای آن روزگار را به خوبی نشان می دهد:
"هورمزگان ره مان، ئاتران کوژان
ویشان شارده وه گه وره گه وره کان
زورکاری ئارب کردنه خاپوور
گنائی پاله هه تا شاره زوور
شه ن و که نیکا وه دیل بشینا
مه رد ئازا تلیاوه رووی هوینا
ره وشتی زه رده شت مانووه بی که س
بزیکا و نیکا هورمزد و هیچ که س."
ترجمه پارسی
معابد ویران و آتش ها خاموش شدند
بزرگ بزرگان خود را مخفی نمود
عرب ظالم ویران کردند
روستای کارگرها را تا شهرزور
زنان و دختران را به بردگی بردند

مردان دلیر در خون غلتیدند
آیین زرتشت بی سرپرست ماند
دیگر اهورامزدا به هیچکس ترحم نکرد...

شناخت شهر کهن کردستان
در اینجا ما از تشریح سرزمینهای ایرانی کردستان ترکیه و عراق و سوریه خودداری می کنیم و تنها بخشهای کنونی ایران را توضیح می دهیم . کردستان یا کوردستان اکنونی ایران به مرکزیت شهر سنندج استانی خرم با وسعتی برابر با 28203 هزار کیلومتر مربع در غرب ایران واقع شده است و با شهرهای ایرانی کردنشین عراق و ترکیه هم مرز است .
این استان كه در دامنه‌ها و دشتهای پراكنده سلسله جبال زاگرس میانی قرار گرفته است، از شمال به استانهای آذربایجان غربی و زنجان، از شرق به همدان و زنجان، از جنوب به استان كرمانشاه و از غرب به كشور عراق محدود است.
شهرستانهای این استان شامل بانه، بیجار، دیواندره، سقز، سنندج ، قروه، كامیاران، مریوان و سروآباد است
استان كردستان اكنون با مجموعه شهرها و روستاهایی كه در اقصی نقاط آن پراكنده شده و استقرار یافته‌اند به یكی از نواحی در حال توسعه غرب كشور تبدیل شده و از پتانسیلهای توریستی و تفرجگاهی بسیاری برخوردار می‌باشد.
این استان منطقه‌ای كاملا كوهستانی است كه از مریوان تا دره قزل‌اوزن و كوه‌های زنجان جنوبی گسترده شده است.
ناهمواریهای این استان مشتمل بر دو بخش غربی و شرقی است، این دو قسمت از نظر شكل پستی و بلندی و جنس زمین متفاوتند، قسمت وسیعی از سنندج، مریوان و سرزمینهای اطراف آنها تا جنوب كردستان بخش كوهستانی غربی را تشكیل می‌دهد.
در این ناحیه، یكنواختی و سستی جنس زمین ، اشكال مشابهی را به وجود آورده كه‌از ویژگیهای آن كوههای گنبدی شكل با شیب یكنواخت و ملایم همراه با دره‌های باز است.
این یكنواختی را طبقات آهكی سخت و سنگهای درونی كه بین لایه‌های سست ظاهر می‌شوند، در هم ریخته و آن را به صورت صخره‌های عریان در آورده است.
نوع مشخص این ناهمواریها، ناحیه كوهستانی چهل چشمه در بین مریوان و سقز است كه دنباله پستی بلندیهای این ناحیه را در جنوب و مشرق، تشكیل داده‌اند و دامنه غربی آن تا داخل كشور عراق كشیده شده است
در این ناحیه شعبه‌های رود قزل اوزن در شرق و شمال شرقی و رود سیروان در حنوب چهره زمین را بطور كامل تغییر داده‌اند، بخش كوهستانی شرقی، قسمتهای شرقی سنندج را در بر می‌گیرد و در حد فاصل ناحیه غربی و شرقی، یك رشته از ارتفاعات آتشفشانی شمالی جنوبی را بوجود می‌آورد.

در شرق این رشته كوه، شهرستانهای قروه و بیجار قرار گرفته‌اند كه شكل زمین در آنها با پستی و بلندیهای ناحیه غربی به كلی متفاوت است
از ویژگیهای این ناحیه، وجود یك حصار كوهستانی متشكل از سنگهای دگرگونی و رسوبی است كه دشتهای مرتفع هموار و تپه ماهوری را احاطه كرده است.
در این ناحیه به استثنای كوه‌های بیجار، دشتهای نسبتا وسیعی نیز وجود دارد، این دشتها به وسیله شعبه‌های رود قزل‌اوزن قطع شده و به صورت تپه ماهور در آمده‌اند.
مرتفع‌ترین دشت این ناحیه "اوباتو" خوانده می‌شود كه با دو هزار و دویست متر ارتفاع در شمال سنندج واقع شده است، بلندترین كوه‌های این ناحیه، "شاهنشین" در شمال بیجار،" شیدا" در مركز و "پنجه علی" بین قروه و سقز است.
استان كردستان بطور كلی تحت تاثیر دو جریان عمده هوای گرم و سرد قرار دارد كه اقلیمهای گوناگونی را بوجود می‌آورد، بیشترین میزان بارش جوی در ناحیه غربی استان (شهرهای بانه‪‪‪مریوان) حدود هشت صد میلیتر در سال و كمترین میزان بارندگی آن در ناحیه شرقی حدود چهارصد میلیمتر در سال است.

نفوذ توده‌های مرطوب زمستانی و بهاری در مریوان و دریاچه زریوار تاثیر فراوانی در مرطوب و معتدل شدن هوای این ناحیه دارد.
میزان رطوبت و بارش مناسب باعث ایجاد جنگلهای انبوه بلوط و گونه‌های مختلف درختان جنگلی شده است و پوشش گیاهی این ناحیه مناظری شگفت‌انگیز و باشكوه دارند.
جاذبه‌ها و چشم‌اندازهای طبیعی عبارت است از مجموعه وضعیتهایی كه‌انسان با چشم غیر مسلح مشاهده می‌كند، مهمترین عوامل طبیعی كه در شكل بخشیدن به چشم‌اندازهای طبیعی شركت دارند ساخت اقلیمی، چگونگی منابع آب و رطوبتی ساخت توپوگرافیك، پوشش گیاهی و حیات وحش در هر منطقه است.
استان كردستان از این حیث دارای غنای چشم‌اندازها و منابع طبیعی است كه هر یك به عنوان یك جاذبه مهم توریستی قلمداد می‌شوند.

حیات وحش و شكارگاه‌ها
تنوع اقلیمی و آب و هوایی، شرایط خاص توپوگرافی، وجود منابع آب متعدد و پوشش گیاهی مناسب بویژه پوشش جنگلی در قلمرو استان كردستان زمینه مساعدی را برای زیست انواع پستانداران پرندگان بومی و مهاجر و همچنین انواع آبزیان فراهم كرده است و از این لحاظ، منطقه به عنوان یكی از مستعدترین نقاط شكارگاهی كشور به شمار می‌رود.
‪‪بر اساس آمار موجود سی و چهار شکارگاه در منطقه وجود دارد كه گونه‌های متنوعی از انواع پستانداران و پرندگان در آنها یافت می‌شود
کردستان دارای پنج شکارگاه درجه یک - ده شکارگاه درجه دو - شانزده شکارگاه درجه سه و سه شکارگاه درجه چهار می باشد.
منطقه حفاظت شده بیجار به دلیل قرار گرفتن در میان سلسله ارتفاعات و تحت تاثیر جریانهای رطوبتی ،از ریزشهای جوی نسبتا كافی برخوردار بوده و به همین دلیل تعداد زیادی چشمه دایمی و فصلی در این منطقه دیده می‌شود و از لحاظ حیات وحش غنی و گونه‌های مختلفی از پستانداران پرندگان و خزندگان در آن وجود دارد.

گونه‌های اصلی پستانداران بزرگ در این منطقه قوچ و میش ارمنی است كه زیستگاه آن تپه ماهورها و نقاط كم ارتفاع است، تعداد كمی آهو نیز در این منطقه زندگی می‌كند، علاوه بر این جانورانی مانند خرس قهوه‌ای، گراز، گرگ، گربه پالاس، خرگوش در این منطقه وجود دارد
در اطراف و داخل منطقه گونه‌های بسیاری از پرندگان بومی و مهاجر مشاهده می‌شود كه از جمله این پرندگاه می‌توان از دلیجه ، كبك ، انواع چكاوك و حواصیل خاكستری نام برد.
رودخانه‌های قمچقا و قزل‌اوزن كه در این منطقه قرار دارند زیستگاه برخی از ماهیان نظیر سس ماهی،سیاه ماهی ، عروس ماهی و هم چنین محل زندگی سمور آبی یا شنگ است.
شكار پرندگان بیشتر در شهرهای سنندج ،بیجار و مریوان و صید انواع ماهی ها در شهرهای مریوان و قروه حایز اهمیت است، در شهرستان مریوان ، دریاچه زریوار به عنوان یك اكوسیستم ، زیستگاه مناسبی را برای انواع پرندگان مانند كشیم كوچك ، كاكایی ، سرسیاه ، حواصل خاكستری ، اگرت و آنقوت و بویژه مرگوس پدید آورده است.
دریاچه مریوان به عنوان یكی از اصلی‌ترین زیستگاه شنگ ( سمور آبی ) در ایران است، سمور آبی دارای بدنی دراز و نسبتا باریك و دم بلندی است.
طول بدن این حیوان به ‪ ‪ طول بدن این حیوان به هفتاد و پنج سانتی متر می رسد بدنش از موهای خیلی ظریف و نرم پوشیده شده است، رنگ كلی بدن این حیوان قهوه‌ای دراچینی ، تیره و براق است.

میراث تاریخی و فرهنگی
امروزه از دیدگاه‌های توسعه، میراث فرهنگی و تاریخی فقط به عنوان میراث ملی قلمداد نمی‌شوند، بلكه دارای ارزشهای اقتصادی قابل توجهی بوده كه موجب افزایش درآمد ملی و منطقه‌ای می‌شوند.
بر اساس مطالعات تطبیقی توریسم ، هجده درصد از مجموع توریستها در جهان به منظور آشنایی و دیدار از قابلیتهای تاریخی ، آداب و رسوم و شیوه‌های زندگی مردم دیگر سفر می‌كنند.
استان كردستان از حیث برخورداری از قابلیتهای تاریخی ، فرهنگی جایگاه ممتازی دارد، غار كرفتو ، قلعه زیویه، محوطه‌های باستانی تاریخی جنوب استان ، موسیقی و رقص و آداب و رسوم رایج در استان و آثار تاریخی و مذهبی و آیینهای دراویش قادریه و نقشبندیه در پهنه استان از جمله قابلیتهای با ارزش تاریخی و فرهنگی منطقه محسوب می‌شوند.

جاذبه‌های فرهنگی و آداب و رسوم
كردستان، از نظر فرهنگ و تمدن دارای سابقه‌ای بسیار درخشان است كه نظیر آن در سایر نقاط كشور بندرت دیده می‌شود، نشانه‌های فرهنگی زبان ، هنر ( شعر و موسیقی ) و آداب و رسوم به جای مانده، دلالت بر دیرینگی و قدمت فرهنگی منطقه دارند.

زبان كردی
زبان كردی شاخه‌ای از زبانهای قدیم ایران باستان است و ساكنان كردستان نظر به سختی مكان و بر كنار بودن از سیل تهاجمات خارجی، زبان قدیم خود را حفظ كرده‌اند.
امروزه زبان كردی به لهجه‌های مختلفی تقسیم می‌شود، گویشهای كرمانجی شمالی و كرمانجی جنوبی (سورانی) كردی و اورامی در منطقه كردستان در بین ساكنان استان رواج دارد
اهالی مریوان با گویش كردی كرمانجی جنوبی ( سورانی ) و مناطق جنوبی مریوان با لهجه اورامامی (گورانی) صحبت می‌كنند، لهجه اورامی تا چند دهه پیش ، زبان نوشتاری و ادبی كردی بوده است
امروزه دین مردمان منطقه اسلام است و اكثرا اهل تسنن و پیرو مذهب شافعی هستند، دو طریقت نقشبندیه و قادریه در این منطقه پیروان زیادی دارند و مراكز اصلی آنها سروآباد و خاورمیرآباد " بایره "، بوده است
قبل از اسلام چنانكه آثار و شواهد نشان می‌دهد، ساكنان منطقه آیینهای مختلفی داشته‌اند كه مهرپرستی، میتراییسم و زرتشتی مهمترین این آیینها بوده‌اند و اكنون رگه‌ها و ریشه‌های این آیینها را در آیینها و موسیقی منطقه می‌توان دید

الفبای کردی
در خط کردی برای کم شدن فاصله ی نوشتار و گفتار تغییراتی در خط فارسی به وجود آمده است که به طور خلاصه بیان می کنم . البته برای یاد گرفتن کامل خط کردی می توانید به کتاب فرهنگ کردی هه ژار مراجعه کنید
فتحه: در خط کردی به صورت (ه) نوشته می شود مانند به همه ن به جای بهمن
ضمه: در خط کردی به صورت (و) نوشته می شود مانند کورد به جای کرد
او در خط کردی به صورت (وو) نوشته می شود
تشدید : کلمات مشدد به صورت تکرار حرف نوشته می شوند مانند مه ککه به جای مکه
الف در خط کردی در وسط کلمه به صورت ا نوشته می شود ودر آغاز کلمه به صورت ئ نوشته می شود مانند ئه حمه د به جای احمد و بار به جای بار
در خط کردی حروفی چون ث س ص به صورت س نوشته می شوند مانند سه د به جای صد
در خط کردی حروفی چون ز ذ ض ظ به صورت ز نوشته می شوند مانند زوهر به جای ظهر
در خط کردی حروفی چون ت ط به صورت ت نوشته می شوند مانند ته ناب به جای طناب
اعداد در زبان کردی تقریبا همان اعداد پارسی است زیرا هر دو ریشه ای مشترک دارند:
یه ک ۱ - دوو ۲ - سی ۳ - چوار ۴ - پینج ۵ - شه ش ۶ - هاوت ۷ - هه یشت ۸ - نوو ۹ - ده ی ۱۰ - یانزه ۱۱ - دووانزه ۱۲- سینزه ۱۳ - چوارده ۱۴ - پانزه ۱۵ - شانزه ۱۶

هه وده ۱۷ - هه ژده ۱۸ - نووزده ۱۹ - بیس ۲۰ - سی ۳۰ - چل ۴۰ - په نجا ۵۰ - شه س ۶۰ - هه فتا ۷۰ - هیشتا ۸۰ - نه وه د ۹۰ - سه د ۱۰۰ - دووویس ۲۰۰ - سسه د ۳۰۰
چوارسه د ۴۰۰ - پانسه د ۵۰۰ - شه شسه د ۶۰۰ - هه فسه د ۷۰۰ - هه یسه د ۸۰۰ - نووسه د ۹۰۰ - هه زار ۱۰۰۰

اعضای خانواده در کوردی نیز چنین است:
ژن(ئافره ت): زن
پیا : مرد
کور : پسر
دوه ت(کیچ) : دختر
باوک : پدر
دالک(دایک) :مادر
برا : برادر
خوه یشک : خواهر
باپیر : پدر بزرگ
داپیر(نه نگ) : مادربزرگ
مام(تاتگ) : عمو
خالوو :دایی
میمگ : خاله و عمه
زاوا : داماد
وه یو : عروس
خه سوره : مادرزن و پدر زن و پدر شوهر و مادر شوهر و برادر زن
شو : شوهر
ژن : زن و عیال
هاو زاوا : باجناق
ئامووزا : پسر عمو و دختر عمو
خالووزا : پسر دایی و دختر دایی
میمزا : پسر عمه و پسر خاله و دختر عمه و دختر خاله
ژن خالوو : زن دایی
ژن تاتگ : زن عمو
شو میمگ : شوهر خاله و شوهر عمه
دوه ته ر زا : نوه دختری
کررزا : نوه پسری
دش : خواهر شوهر

فصلهای ایرانی در کردی و فارسی نیز بسیار شبیه به یکدیگر هستند :
کوردی سنی
بو هار : بهار
هاوین : تابستان
پایز : پاییز
زیستان :زمستان
کوردی که لهور
وه هار : بهار
پایز : تابستان
سه رده وا : پاییز
زمسان :زمستان

برخی صفتهای کردی نیز به شرح زیر می باشد:
گه وره: بزرگ - بووچک: کوچک - خاس : خوب - گه ن : بد - ره ئین: زیبا - قیز : زشت - تیه ریک: تاریک - رووشن: روشن - سه ر خوش: شاد - خه مین: غمگین
کار که ر: کوشا - ته مه ل: تنبل - چاخ: چاق - له ر: لاغر - تنک: نازک - پیه ن: پهن - دریژ: دراز - کو ل: کوتاه - پیر: پیر - جووان: جوان - تژ: تیز - کول: کند - به رز: مرتفع

قول: عمیق - فیس: تر - هشک: خشک - بان: بالا - خوار: پایین - چوول: خالی - په تی: خالی - زور: زیاد - که م: کم - پوک: خالی - پر: پر - شرین: شیرین - تیه ل: تلخ
سوول: شور - تورش: ترش - ته نیا: تنها - هووفه ل: آدم دروغگو - درووزن: دروغگو - دروو: دروغ - راس: راست - ته میس: پاک - چرکن: کثیف - دوله مه ن: پولدار - هه ژار: فقیر

رنگها در زبان کهن کردی به شرح زیر است:
ره ش: سیاه
چه رمگ: سفید
که و: آبی
سور: قرمز
زه رد: زرد
ساوز: سبز
قاوه ی: قهوه ای
بوور: خاکستری

نمونه ای از پیوستگی زبان کردی- پارسی باستان و پهلوی ایران:
کوردی ایلامی پهلوی پارسی باستان فارسی امروزی
هشک هوشک هوشکه خشک
کو کوف کیوفه کوه
وا واد واته باد
خور خور خوره خورشید
ولگ ولگ ورکه برگ
وفر وفر وفره برف
مزگ مزغ مزغه مغز

لباس و پوشش مردمان
كردها طی قرون متمادی با لباس محلی خود پیوند عاطفی، عقیدتی و سنتی شدیدی برقرار كرده‌اند و علاقه زیادی به حفظ و نگهداری لباس سنتی خود كه نشانگر هویت فرهنگی آنهاست دارند
حتی در ابتدای حكومت پهلوی، هنگام زمامداری رضاخان كه مقرر شد تمام مردم ایران لباس واحدی بپوشند، كردان در مقابل این دستور مقاومت نشان داده، لباس خود را تغییر ندادند
البته در شهرهای بزرگ استان مانند سنندج، برخی از جوانان، لباس محلی را فقط در مراسم و جشنهای خاص می‌پوشند و علاقه‌ای به استفاده از آن بطور معمول ندارند به همین دلیل در سنندج كمتر كسی دیده می‌شود كه با لباس محلی در خیابان ظاهر شود، اما در سایر شهرها مانند سقز بانه و مریوان غالبا تمامی زنان و مردان با لباس محلی در شهر دیده می‌شوند
لباس و پوشاك كردان از تنوع و غنای فوق‌العاده‌ای برخوردار است كه در زینتها و رنگهای لباس به چشم می‌خورد، لباس كردی هرگز یك رنگ و تیره‌گون نیست بلكه همیشه با تركیب رنگهای مختلف، چشمها را به طرز مطبوعی خیره می‌كند و انسان به این باور می‌رسد كه طبیعت و محیط پیرامون، مرغزارهای سرسبز، گلهای رنگارنگ ، سپیدی برفها، آسمان صاف و آبی، سیلابهای خروشان در این تنوع رنگ تاثیر مهمی داشته‌اند
لباس زنها نیز از پیراهن بلندی تا روی پنجه پا كه گاهی با پولكهای الوان تزیین شده و روی آن یك نیمه تنه به اسم " سوخمه " از پارچه زری یا مخمل پوشیده و بالای سوخمه گاهی لباسی به اسم " كوا " كه از پشت تا پایین پنجه پا كشیده شده و روی آن را گاهی نیمه تنه به نام < سلته > می‌پوشند، تشكیل می‌شود
پوشیدن هر یك از این لباسها بستگی به سلیقه زنان دارد، شلوار آنها گشاد و از جنس حریر است، پارچه‌ای توری به عنوان روسری و پارچه دیگر به اسم " شتونیه" یا "شال" به طول سه متر كه روی ناحیه كمر بسته می‌شود جز لباس زنان كرد است
زنان و دختران منطقه اورامانات گیسوان خود را به شكل رشته‌های باریك می‌بافند و بر گیسوان بافته خود كلاه سكه دوزی شده می‌گذارند

پوشاك مردان كرد
لباس مردان كرد ساكن فلات ایران تنگ و چسب بدن، با چینهای باز، شلوار چسبان و پوتین سافه بلند است، در كوه‌های كردستان جنوبی، مردان لباس گشاد تری می‌پوشند كه با نیاز بالا رفتن ( صعود ) سازگارتر است
شلوار آن گشاد و كت كوتاه و از جنس نمد سفید است، یك دستار سفید و آبی با تصویر " چشم پرنده " نیز به دور سر می‌پیچیند و از كمر بند رنگارنگ نیز استفاده می‌كنند، همچنین لباس مردانه كردی تابع مقتضیات محیط و شیوه زندگی است و در عین حال گاهی در آن تنوعهای بسیار جالبی هم دیده می‌شود