تبلیغات
اهورا مزدا بی همتا - تنبور از دیرباز تا كنون 5
یکشنبه 2 آبان 1389

تنبور از دیرباز تا كنون 5

   نوشته شده توسط: محسن مهدی پور    

" تنبور از دیرباز تا کنون "

 

- تنبور اهل حق  « ادامه مطلب - قسمت 5 »

 

و حالا با ساز كوك شده دستانها تنظیم می‌شوند :

دستانهای اصلی :

تعداد دستانهای اصلی یا ثابت تنبور هشت تا است . كه عبارتند از دستانهای دوم ، چهارم ، پنجم ، هفتم ، نهم ، دهم ، دوازدهم و چهاردهم ، كه اگر به خاطر سهولت در انتقال مطلب ، دست باز یا مطلق سیم اصلی را «دو» فرض كنیم ، هشت دستان مذكور به ترتیب نتهای «ر، می ، فا ،‌سل ، لا ،‌سی‌بمل ، دو ، ر» خواهند بود .

اگرچه در شیوه سنتی پرده‌بندی تنبور راه‌حلهای مناسب و معقول برای یافتن محل استقرار دستانهای اصلی موجود است امّا به دو دلیل ذكر آن ضروری نمی‌نماید . اول اینكه در مبحث تشریح دستانهای ثابت در ترجمه مقاله تنبور حكیم فارابی كه در فصل چهارم درج گردید در این باره توضیح كافی و كامل داده شده . دوّم اینكه با اختراع دیاپازنهای دقیق و حساس به سهولت می‌توان محل دقیق اجرای آن نغمه‌ها را پیدا كرد . توالی صداهای حاصله از این دستانها تقریباً شبیه به گام ماژور جهانی و گام دستگاه ماهور می‌باشد . با این تفاوت كه درجه هفتم از گام ماژور ، نت «سی بكار» است ، یعنی فاصله درجه هفتم تا درجه هشتم یعنی از نت «سی تادو» نیم پرده است . اما در گام تنبور كه گام موسیقی قدیم ایران است . درجه هفتم ، نت «سی بمل» می‌باشد و فاصله درجه هفتم در این گام با درجه هشتم یعنی از نت «سی بمل تا دو» یك پرده تمام است .

این گام را در موسیقی قدیم «دور عشاق» می‌نامیده‌اند كه اولین دور از 12 دور اصلی موسیقی قدیم ایران است و اساس پرده‌بندی تنبور نیز هست . مشابه آن را نیز در مدهای اصلی موسیقی یونان نیز می‌توان یافت .

در موسیقی یونان پنجمین مد كه موسوم است به میكسولیدین و محدوده آن بر اساس گام طبیعی یا «ماژور» از نت سُل تا نت سُل در اكتا و بعد می‌باشد ، با درجات اصلی گام پایه در تنبور اهل حق ، یكی است .

بدین‌ترتیب فواصل موجود در بین دستانهای اصلی تنبور با فواصل مابین درجات دور عشاق و فواصل بین درجات گام میكسولیدین دقیقاً یكسان و عبارت است از : «پرده ، پرده ، نیم‌پرده ، پرده ، پرده ، نیم‌پرده ، پرده» با بیانی دیگر می‌توان گفت گام موسیقی ایران كه بهترین نمونه آن در تنبور نمایان است از توالی چند دانگ مشابه تشكیل شده است . كه آن را می‌توان توالی چهارگان‌ها دانست . درجات دانگها دقیقاً همان دستانهای اصلی تنبوراند كه در روش انگشت‌گذاری به ساده‌ترین شكل ممكن است با انگشتهای اول ، دوم و سوم و در اصطلاح قدیم سبابه ، وسطی و بنصر ، اجرا می‌‌شود .

و اگر بنا برهمین روش سه دانگ متوالی با سه مرحله انگشت گذاری بر روی دستانهای اصلی و با سه انگشت مذكور انگشت گذاری شود ، از مطلق تا مقداری بیش از نیمه وتر طی خواهد شد . مهمترین صداهای اصلی به ترتیب مطلق ، چهارگان ، پنجگان و هشتگان است . مطلق ، صدای دست باز سیم است كه با توجه به آنچه گذشت طول آن «66» سانتیمتر است . چهارگان ، صدای دستان پنجم است كه در یك چهارم از طول سیم بسته می‌شود و طول مقداری از سیم كه برای ایجاد این صدا به ارتعاش درمی‌آید می‌باید «5/49» سانتیمتر باشد . فاصله صدای مطلق تا این صدا را در اصطلاح موسیقی امروز چهارم درست می‌نامند .

پنجگان ، صدای دستان هفتم است كه در یك سوم از طول سیم بسته می‌شود و طول مقداری از سیم كه برای ایجاد این صدا به ارتعاش درمی‌آید می‌باید «44» سانتیمتر باشد . فاصله صدای مطلق تا این صدا را در موسیقی امروز پنجم درست می‌نامند .

هشتگان صدای دستان دوازدهم است كه دقیقاً در نیمه طول سیم بسته می‌شود و طول مقدار مرتعش سیم برای ایجاد این صدا «33» سانتیمتر است . این صدا تكرار صدای مطلق است و آن را اكتا و یا هنگام می‌گویند . فاصله صدای مطلق تا این صدا را در موسیقی امروز هشتم درست می‌نامند .

دستانهای متغیر :

اكنون می‌باید دستانهای غیر اصلی یا متغیر را مرتب نمائیم .

از آنجا كه فواصل موجود در بین دستانهای تنبور تماماً نیم پرده هستند و نیز فاصله هر دستان از دیگری در حالت معمول از شیوه باستانی تبعیت می‌نماید كه موسوم است به دستان فُرس ، بنابراین می‌توان برای تعیین محل استقرار دستانهای غیراصلی كه تعداد آنها «6» تا است و شماره‌های «1، 3 ، 6 ، 8 ، 11 ، 13» در میان 14 دستان مذكور به حساب می‌آیند ، چنین گفت كه : «دستان اول كه اولین دستان متغیر نیز هست در نیمه راه خرك دسته و دستان دوم قرار می‌گیرد . دستان سوم كه دومین دستان متغیر است در نیمه راه دستان دوم و دستان چهارم قرار می‌گیرد . دستان ششم كه سومین دستان متغیر است در نیمه راه دستان پنجم و دستان هفتم قرار می‌گیرد . دستان هشتم كه چهارمین دستان متغیر است در نیمه راه دستان هفتم و دستان نهم قرار می‌گیرد . دستان یازدهم كه پنجمین دستان متغیر است در نیمه راه دستان دهم و دستان دوازدهم قرار می‌گیرد . دستان سیزدهم كه ششمین یا آخرین دستان متغیر است در نیمه راه دستان دوازدهم و دستان چهاردهم قرار می‌گیرد . آنچه گفته شد برای حالت معمولی است و تقریباً عمومیت دارد ، اما نوازنده تنبور در صورت آموزش صحیح نسبت به مقامات اصیل تنبور ، درخواهد یافت كه دستانهای متغیر گاهی به حسب ضرورتِ مقام ، به جلو یا عقب كشیده خواهند شد و آموزش و درك و اجرای این موضوع چندان ساده نیست . دراینجا بطور مثال تغییر محل استقرار دستانهای متغیر را در بعضی از مقامات متذكر می‌شویم :

متغیر اول در حالت اندكی كمتر از دستان فُرس برای نوعی از سماع در حالت دستان فرس برای جلوشاهی و یكی دیگر از انواع سماع و درحالت اندكی بیشتر برای با یه با یه .

متغیر دوم: در حالت كمتر برای خان امیری در حال عادی برای جلوشاهی و بایه بایه در حال بیشتری برای ساروخانی .

متغیر سوم: درحالت كمتر برای سه جاران و سحری در حال عادی برای خان امیری درحال بیشتر برای قطار و نوعی سماع .

متغیر چهارم: در حالت كمتر استفاده‌ای ندارد در حال عادی برای جلوشاهی و بایه بایه درحال بیشتر برای قسمت دوم ساروخانی .

متغیر پنجم: در حال عادی برای اجرای سحری و جلوشاهی در حالت كمتر برای سه جاران و در حال بیشتر استفاده‌ای ندارد .

متغیر ششم: حالاتش مانند متغیر اول است زیرا تكرار همان صدا در اكتا و بعد است .

می‌پردازیم به كوكهای تنبور :

برای نواختن موسیقی تنبور كه انواع آن بعداً معرفی خواهد شد ، دو كوك رایج است . در كوك اول فاصله نغمه دست باز و دو سیم اول با نغمه دست باز سیم و اخوان ، فاصله چهارم است . به این كوك ، كوكِ هفت دستان و در اصطلاح مذهبی اهل حق ، كوكِ شیخ امیری می‌گویند . بیشتر مقامات و سرودهای آئینی و بعضی از مقامات غیرمذهبی كهن یا باستانی در این كوك نواخته می‌شوند .

در كوك دوم فاصله نغمه دست باز دو سیم اول با نغمه دست باز سیم و اخوان ، فاصله پنجم است . به این كوك ، كوكِ پنجم دستان و در اصطلاح مذهبی اهل حق ، كوكِ طرز می‌گویند . تعدادی از مقامات و سرودهای آئینی و بیشتر مقامات باستانی در این كوك نواخته می‌شوند .

بغیر از دو كوكِ مذكور كوكهای دیگری نیز هست كه جنبه آئینی ندارند و به ندرت از آنها استفاده می‌شود ، كه از آن میان كوكهای هشت دستان ، نه دستان ، ده دستان و هم صدا را نام برد برای رسیدن به این كوكها می‌باید سیم و اخوان را با دستانهای هشت ، نه ، ده و یا با دست باز سیم دیگر هم صدا كرد .