تبلیغات
اهورا مزدا بی همتا - تنبور از دیرباز تا كنون 4
یکشنبه 2 آبان 1389

تنبور از دیرباز تا كنون 4

   نوشته شده توسط: محسن مهدی پور    


هـــو

 

 

" تنبور از دیرباز تا کنون "

 

- تنبور اهل حق  « ادامه مطلب - قسمت 4 »

 

روش ساختن دستان :

جنس این دستانها می‌باید از روده گوسفند باشد ، كه اشاره‌ای به ساختن آن به شیوه سنتی خالی از لطف نیست . روده تازه گوسفند را قبل ازآنكه خراب شود در ظرفی آب گرم گذاشته و می‌شویند ، هم دورن و هم بیرون آن را . و بعد زوائد چسبیده شده به جداره بیرونی آن را كه عبارتست از قطعات چربی و غدد ، جدا نموده ، پس ازآن روده را برگردانده كه بتوان روی قسمت داخلی روده كار كرد . ابتدا مثل مرتبه قبل زوائد را جدا كرده و پس از آن روده را مانند طنابی از دو سو به جاهائی نصب كرده و سپس با پارچه تمیز كتانی یا پارچه‌ای خشن و یا الیافهائی از كنف با فشاری اندك بر روی روده می‌كشیم كه مواد و پرزهای چسبیده در داخل روده كنده شوند ، پس از چند بار انجام دادن این حركت تمامی مواد اضافی از بافت اصلی روده جدا می‌شوند . بعضی‌ها برای تراشیدن مواد اضافی از نخهای ابریشمی استفاده می‌كنند . نخ را به دور روده انداخته با دست نگه می‌دارند از سوئی به سوی دیگر بر روی روده حركت می‌دهند تا روده از مواد اضافی پاك و صاف شود .

حال می‌باید به وسیله‌ای روده را از هر دو سر تابانید و پس از مقداری تابانیدن با انگشتان دست ، روده را گرفته و ازسوئی به سوی دیگر رفته تا تابیدگی در طول روده یكسان شود . زمانیكه روده به اندازه و شكل دلخواه درآمد باید صبر كرد تا كاملاً خشك شود . پس از آن با پارچه تمیز و سفید آغشته به محلول آب و زعفران ، بر روی روده كشیده كه به رنگ زرد زیبائی درآید

مدتی دیگر باید صبر كرد تا رشته یا زه تابیده شده كاملاً خشك شود و قابل استفاده گردد .

... شماره دستانها از طرف خرك دسته بطرف كاسه از یك شروع و به چهارده ختم می‌گردد .

برای دستانهای یكم تا هفتم می‌باید از زه ضخیم‌تر و برای بقیه دستانها باید از زه نازكتر استفاده گردد . بعضی از دستانها چهارتائی‌اند یعنی چهار دور و بعضی‌ها سه تائی‌اند یعنی سه دور به دور دسته پیچیده می‌شوند . عده‌ای از تنبور نوازان هفت دستان اول را هركدام چهار دور می‌بندند و هفت تای دیگر را سه دور . و عده دیگر دستانهای پنج و هفت و ده را فقط چهار دوری و بقیه را سه دوری می‌بندند .

تاربندی :

پس از نصب دستانها نوبت به تاربندی ساز می‌رسد .

در گذشته از رشته‌های ابریشمی و یا از زهِ تابیده استفاده می‌شده و امروزه از مفتول فولادی و یا آلیاژی شبیه به آن و مفتول مسی یا برنجی استفاده می‌شود كه در اصطلاح به آن سیم می‌گویند .

از میان سیم‌های به قطر 16 ، 18 ، 20 مناسبترین سیم برای تنبور سیم 18 است . دو سیم اصلی كه هم صدا كوك می‌شوند بهتر است از جنس فولاد یعنی سفید رنگ و سیم دیگر كه یكی است و صدای بم‌تر باید ایجاد كند بهتر است از جنس مس یعنی تقریباً سرخ رنگ باشد .

در دو سوی سیم‌ها به طریق خاصی حلقه‌ای ایجاد كرده و یك سوی آن‌ها را به گوشی‌ها و سوی دیگر را به سیم‌گیر می‌بندند . سیم‌ها باید بدون چین‌خوردگی یعنی صاف باشند و زنگ زده نباشند .

بر روی خرك دسته سه شیار برای استقرار سیم‌ها ایجاد می‌شود و خركی مناسب كه باید از چوب گردو یا شمشاد باشد در جائی كه سابقاً نشانه شد برروی صفحه قرار داده بر روی آن هم سه شیار ایجاد می‌شود كه از جابجائی سیم‌ها بر روی خرك جلوگیری بشود . در زیر خرك صفحه ، مقدار خیلی كمی چسب یا لاك الكل زده می‌شود كه خرك در جای خود ثابت بماند .

در پشت خرك دسته بطرف گوشی‌ها دستانی بر روی سیم‌ها بسته كه از حركت و ارتعاش آنها درآن قسمت جلوگیری نماید .

بعضی از سازندگان معاصر به تقلید و اقتباس از ساز بربط سیم‌گیر را در تنبور حذف و خرك آن را بر روی صفحه ثابت می‌نمایند كه به این ترتیب خرك ، علاوه بركار خود ، كار سیم‌گیر را نیز انجام می‌دهد .این كار به لحاظ فنی موجه نیست . متأسفانه بررسی عدم توجیه آن از وظیفه اصلی این رساله خارج است ، از آن می‌گذریم .

اكنون ساز را باید كوك كرد :

امروزه مبنای صداهای موسیقی در سازها نت دوی دیاپازن است كه سازهای شاخص موسیقی ایرانی نیز از آن تبعیت نموده‌اند . مثلاً اكثر نوازندگان تار ، دست باز یا مطلق دو سیم اول كه سیم‌های اصلی تارند را برابر با نت یادشده می‌گیرند . همین امر باعث شده است كه صدای سازهای ایرانی بدلیل مبالغه در زیر شدن ، از اعتدال خارج گشته و صداها اكثراً تیز و خشك و بدون طنین شده ، و از حالت اصلی و روحانی خود خارج گشته است . در گذشته مبنای صداهای موسیقی نت لا بوده است چه در موسیقی ایرانی و چه در موسیقی جهانی . این امر تاكنون در تنبور مراعات گردیده یعنی دست باز یا مطلق دو سیم اول كه سیم‌های اصلی تنبوراند ، معمولاً برابر است با نت لا . یعنی یك و نیم پرده بم‌تر از مبنای امروزی ، كوك می‌شوند .

اگرچه در تنبور اصل بر این است ، امّا نوازندگان این ساز پایه كوك را با توجه به صدای خواننده‌ای كه می‌خواهد با تنبور آواز بخواند تغییر می‌دهند كه در این صورت كوك تنبور درحدفاصل فادیز و سی بمل متغیر است .

مطلق دو سیم اصلی كه در حقیقت به منزله یك سیم‌اند و یكی از آنها تكرار دیگری است ، در هر پایه‌ای قرار بگیرند ، سیم دیگر كه در اصطلاح واخوان نام دارد معمولاً با فاصله چهارم یا پنجم در مرتبه بم‌تر قرار می‌گیرد .