تبلیغات
اهورا مزدا بی همتا - تنبور از دیرباز تا كنون 3
یکشنبه 2 آبان 1389

تنبور از دیرباز تا كنون 3

   نوشته شده توسط: محسن مهدی پور    

- تنبور اهل حق  « ادامه مطلب - قسمت 3 »

ساخت و نصب دسته :

اینك می‌پردازیم به ذكر مشخصات و چگونگی ساخت و نصب یك دسته خوب .

دسته معمولاً باید از چوبی محكم و تقریباً سبك انتخاب شود كه این شرایط را می‌توان در چوب گردو و چوب چنار موج و چوب زردآلو یافت . چوب مورد نیاز برای دسته باید كاملاً خشك شده باشد .

كنده انتخاب شده می‌باید راست و بدون گره و بدون پوسیدگی و بدون ترك خوردگی باشد . كنده‌ای را كه دارای مشخصات مذكور است باید به بلندی شصت تا هفتاد سانتیمتر قطع نموده سپس باید با انجام برش مخصوص معكب مستطیل‌هائی به ابعاد 4× 4 × 60 یا بلندتر موسوم به چهار تراش فراهم نمود .

می‌باید برای وصل به كاسه یكی از این چهار تراش‌ها را انتخاب كرده یك سطح از سطوح بلند آن را بدقت رنده زده و 55 سانتیمتر از طرف سالم‌تر جدا نمود . از این 55 سانتیمتر 5 سانتیمتر برای اتصال به كاسه درنظر گرفته می‌شود .

شاید از نظر فنی مهمترین قسمت تنبورسازی وصل درست دسته به كاسه باشد . یعنی تشخیص محور مطلوب و نصب و وصل صحیح آن كه برای نیل به آن ضمن داشتن استعداد می‌باید شاگردی كرد و بارها عمل نمود و تجربه اندوخت ... ازآنجا كه شرح مفصل نكات این قسمت بسیار طولانی خواهد شد ناگزیر به اشاره‌ای بسنده می‌شود و آن اینكه قسمتی از داخل نیم تنه یا گلوگاه كاسه را خالی نموده و همان حجم را در قسمت 5 سانتیمتر مذكور از دسته بصورت زبانه و به اندازه فضای خالی كه در گلوگاه كاسه ایجاد شده آماده كرده و پس از قرار گرفتن دسته در محور مطلوب ، آنگاه با رسم خطوطی بر سطوح جانبی دسته اضافه‌های آن را مشخص كرده و درسمت گوشی‌ها 14 سانتیمتر در نظر گرفته می‌شود برای استقرار 2 یا 3 گوشی . سانتیمتر 14 محل استقرار خرك دسته است . درسطحی از دسته كه سیمها قرار است مستقر شوند دو سوراخ به قطر 5/6 یا 7 میلیمتر با فاصله 6 سانتیمتر از همدیگر ایجاد نموده و می‌باید فاصله سوراخ اول با آغاز دسته 4 سانتیمتر و فاصله سوراخ دوم با خرك دسته نیز 4 سانتیمتر باشد . در جانبی دیگر ازدسته در وسط 14 سانتیمتر مذكور سوراخی دیگر ایجاد می‌شود .

پس از این ، اضافی‌های مشخص شده دسته ، از دسته جدا و حذف می‌شود ، آنگاه با استفاده از رنده ، دسته از حالت چهارسو به صورت نیم‌گرد درمی‌آید . بهتر است به به دو علت دسته از محل نصب به كاسه تا سوی دیگر به مرور اندكی لاغر شود . معمولاً نیم سانتیمتر در عمق و همین اندازه در عرض باریك می‌شود : اول اینكه از نظر زیبائی و تناسب موجه است و دوم اینكه اندكی از وزن دسته كاسته می‌شود .

نصب صفحه :

پس از پرداخت دسته ، آن را باید به كاسه وصل كرد . و پس از محكم شدن ، صفحه‌ای با مشخصات زیر بر دهانه كاسه نصب نمود .

یك صفحه خوب باید از چوب خشك و كهنه توت باشد ، بدون گره . با رگه‌های راست و نزدیك به هم و با ضخامتی حدوداً 2 تا 3 میلیمتر . مهمترین نكته‌ای كه می‌باید در صفحه تنبور باشد این است كه صفحه این ساز می‌باید در محل پنجه گرد اندكی برآمده باشد ، تا مضراب كاری و گردش پنجه بر روی سیم‌ها به سهولت انجام شود . این برآمدگی را در اصطلاح ، گُرده ماهی می‌گویند . برآمدگی در قسمت پنجه گرد باید در حدی باشد كه حداكثر فاصله سیم‌ها با صفحه در برآمده‌ترین نقطه حداكثر 3 میلیمتر باشد . پس از نصب صفحه و پرداخت آن می‌باید تعدادی سوراخ در سطح آن و درحد فاصل مركز صفحه و پنجه گرد ایجاد كرد برای تقویت و شفافیت بیشتر صدا .

سپس می‌باید با وسیله‌ای ، ‌در جانب فوقانی دسته ، شیار یا نهری را برای عبور دستانها در وقت گره زدن ، ایجاد كرد . این شیار را در اصطلاح ، ناو می‌گویند .

و بعد می‌باید سیم‌گیر و خرك دسته را كه معمولاً از شاخ بز كوهی درست می‌شود در محل مخصوص به آنها نصب نمود البته امروزه از چوبهای محكم مانند شمشاد نیز برای ساختن قطعات مذكور استفاده می‌كنند . سپس به تعداد سوراخهای آماده شده گوشی فراهم نموده و در محل سوراخها قرار داده می‌شوند .

سازندگان با تجربه تنبور در گذشته معتقد بودند كه باید گوشی‌ها را از چوبی نرم ساخت كه به مرور زمان باعث گشادشدن سوراخها نشود و اگر فرسایشی پیش آید برای گوشی‌ها باشد كه قابل تعویض‌اند ... .

صاف كردن و صیقل نهائی :

برای صاف‌كاری ابتدا از سمباده زبر و بعد متوسط و در آخر از سمباده نرم استفاده می‌شود . این قسمت نیاز به صرف وقت و دقت و حوصله كافی دارد .

رنگ زدن به تنبور :

اگرچه امروزه از راههای گوناگون این كار انجام می‌شود امّا شاید هنوز هم بهترین شیوه همان روش قدیم است . اكثر سازندگان سابق برای این كار از لاك و الكل استفاده می‌كردند ، برای تهیه این رنگ از دو پیمانه الكل و یك پیمانه لاك ، محلولی بدست می‌آید كه شاید برای رنگ‌آمیزی ساز بهترین رنگ باشد .

ابتدا یك بار تمامی سطوح ساز را با پنبه‌ای كه در لابلای چلوار كهنه پیچیده شده به محلول مذكور آغشته گردیده باید رنگ زد . پس از خشك شدن با سمباده بسیار نرم پرزهای حاصله را صاف كرده و یك بار دیگر عمل سابق یعنی رنگ زدن تكرار می‌شود . از آنجا كه صفحه و دسته كه می‌باید هادی جریانات صوتی باشند نباید زیاد به رنگ آغشته شوند ، همین دو بار برایشان كافی است . امّا چون سطح بیرونی كاسه به لحاظ محدود شدن حوزه فعالیت صوتی می‌باید عایق شود ، لذا باید تا حدود ده بار رنگ زدن را در قسمت مذكور تكرار كرد .

پس از خشك شدن رنگ ، مرحله بستن دستانها و پرده‌بندی فرا می‌‌رسد .

      محل استقرار خرك صفحه در محلی نزدیك به سیم‌گیر با فاصله حدوداً هفت سانتیمتر نشانه می‌شود .

كه در این صورت می‌باید فاصله بین خرك دسته و خرك صفحه 60 سانتیمتر باشد . در 37 سانتیمتر فاصله بین خرك دسته تا محل اتصال دسته به كاسه می‌‌باید 14 دستان مستقر نموده كه شیوه مرتب كردن و قرار گرفتن در محل اصلی آنها ، در جای خود ذكر خواهد شد .