تبلیغات
اهورا مزدا بی همتا - تنبور از دیرباز تا کنون 2
یکشنبه 2 آبان 1389

تنبور از دیرباز تا کنون 2

   نوشته شده توسط: محسن مهدی پور    

هـــو


 به نام دوست ، با سلام و عرض ادب خدمت یاران گرامی و همچنین یک معذرت خواهی جهت دیرکرد در بروزرسانی مطلب . صمیمانه از همه دوستان خواهش میکنم که نظرات خود را فقط در مورد مطلب نوشته شده و جنبه های هنری استاد عالی نژاد بیان کنید و انتقادات و نظرات اعتقادی و جنگ و جدال های خود را در قسمت نظرات بیان نکنید چراکه بدون اینکه آنها را بخوانم ، حذف میکنم. با تشکر / یا علی مدد /.

 

 ادامه مطلب قبل که برگرفته شده از رساله استاد عالی نژاد می باشد را بخوانید ...

 

 

" تنبور از دیرباز تا کنون "

 

- تنبور اهل حق  « ادامه مطلب - قسمت 2 »

 

         ساختن كاسه :

كاسه این ساز را عموماً از چوب توت می‌سازند كه انتخاب نوع چوب ، یعنی اینكه از چه جنس توتی باشد ، خود دارای نكاتی است . از جمله اینكه بهترین صدا از تنبوری ایجاد می‌شود كه از چوب درخت توتی كه میوه‌اش ارغوانی رنگ است ساخته شده باشد . صدای تنبور معمولاً نافذ و زیر می‌باشد و به ندرت بم است  و هركس به فراخور ذوق و احساس خود نوعی از آن را می‌پسندد . با دقت در انتخاب نوع چوب می‌توان به صدای دلخواه دست یافت . چنانچه چوب كاسه از درختی كه در كوهپایه بوده و كم آبی كشیده باشد انتخاب شود صدایش طنین و زنگ بیشتری خواهد داشت . چوب درخت توتی كه در نواحی مرطوب بروید صدای خوبی نخواهد داشت  و همچنین چوب درخت توتی كه در اراضی دارای املاح آهنی روئیده باشد ، صدایش بسیار تیز و نامطبوع خواهد شد  و چنانچه در چوب انتخاب شده گره وجود داشته باشد صدا مطلوب نخواهد بود و نیز اگر قطر یا ضخامت كاسه بیش از 5 میلیمتر باشد صدا فوق‌العاده زیر و اگر كمتر از 3 میلیمتر باشد صدای ساز صدای بم و خام خواهد بود . پس می‌توان گفت كه صدای نافذ و گیرا و باطنین و پخته را از ضخامت حدوداً چهار میلیمتر می‌توان شنید.

چنانچه رگه‌های آوندی راست و نزدیك به هم باشند صدای حاصل از كاسه بم خواهد بود و چنانچه رگه‌های آوندی راست ولی زیاد به هم نزدیك نباشد صدای حاصله زیر خواهد شد  و چنانچه وزن مخصوص چوب بالا باشد یعنی چوب فشرده و سنگین باشد صدائی زیر خواهد داشت و اگر مقدار فشردگی چوب انتخاب شده كمتر بوده یعنی پوك باشد صدای حاصله بم خواهد شد . و نهایتاً اینكه اگر مقدار فشردگی چوب انتخاب شده كمتر بوده یعنی پوك باشد صدای حاصله بم خواهد شد  و اگر حجم و اندازه كاسه تنبور بیش از حد معمول باشد صدای آن بم و اگر كمتر از حد معمول باشد صدای آن زیر خواهد شد .
 كاسه تنبور را به دو شیوه اساسی می‌سازند :

الف: كاسه یك تكه یا یك پارچه كه آن را كشكولی و در اصطلاح كاسه‌ای می‌گویند . این نوع كاسه اصالت بیشتری دارد و تا اوائل قرن اخیر تمامی كاسه‌های تنبور به همین شیوه ساخته می‌شده است .

برای ساختن این كاسه باید مراحلی را پشت سرنهاد :

مرحله اول برشهای اولیه كنده انتخاب شده است . از آنجا كه كاسه تنبور باید از قسمت میانی یعنی حدفاصل مركز تنه درخت و قسمت بیرونی ساخته شود به این دلیل ، برای استفاده درست از چوب می‌باید برش ، بسیار ماهرانه و فنی انجام شود .

چنانچه به برش عرضی استوانه تنه درخت توجه بنمائیم ، قسمت بیرونی پوست و بعد از پوست ، قسمت سفید رنگ با بافتی نرم و چوب پنبه‌ای است و بعد از آن بافت اصلی چوب است تا حدود مركز تنه ، در قسمت مركزی تنه كه اصطلاحاً به آن آبراه یا آب‌خور و یا آب‌رو گفته می‌شود ، چند شیار وجود دارد . چوب انتخابی باید در قسمت بافت اصلی واقع شود یعنی از سوئی تا نرسیده به آب‌خور و از سوئی تا نرسیده به بافت چوب‌پنبه‌ای . با توجه به عرض و عمق یك كاسه معمولی از تنه‌ای كه قطر آن كمتر از نیم متر باشد نمی‌توان استفاده كرد . پس حداقل قطر تنه باید نیم متر باشد كه در این صورت با توجه به بلندی كاسه از هر چهل سانتیمتر تنه كه قطر آن نیم متر باشد می‌توان دو كاسه قرینه ساخت.اگر قطر تنه درخت موردنظر حدوداً هفتاد سانتیمتر باشد از هر چهل سانتیمتر تنه می‌توان سه كاسه درآورد به برش زیر توجه نمائید.

برش تنه هفتاد سانتیمتری برای درآوردن سه كاسه . این برش را در اصطلاح محلی سه شق می‌نامند كه فوق‌العاده دشوار و فنی است و امروزه ، اكثر چوب‌برها به دلیل خطرناك بودن انجام این نوع برش با اره‌های فلكه‌ای برقی از انجام آن خودداری می‌كنند ، نهایتاً سفارش دهنده كار كه تنبور ساز است مجبور می‌شود به همان شیوه برش مخصوص كنده با قطر پنجاه سانتیمتر اكتفا كند كه دراین صورت از هر استوانه با بلندی چهل سانتیمتر یك كاسه از دست خواهد داد . ولی سابق بر این نجار سنتی با اره مخصوص كنده بر كه مشار نام داشت این كار را با مشقت تمام انجام می‌داد.

اگر قطر تنه بیش از هفتاد سانتیمتر یعنی حدود هشتاد تا نود یا به بالا باشد كه چنین درختی به ندرت یافت می‌شود ، برش آن با دو نوع سابق تفاوت دارد كه در اصطلاح به آن چهارشق می‌گویند.

در این برش از هر چهل سانتیمتر تنه كه قطر بالائی دارد می‌توان چهار مكعب مستطیل مناسب برای ساختن چهار كاسه تنبور بدست آورد.

به این ترتیب با روشهای سه گانه گفته شده می‌توان از كنده استوانه‌ای شكل ، مكعب مستطیل مورد نیاز را به شكلی درآورد كه نه بافت چوب پنبه‌ای در آن باشد و نه شیارهای آبخورها در آن واقع شود . دراین صورت می‌توان كاسه‌ای بدون شكاف و یك رنگ ساخت . پس اگر قطر تنه به اندازه كافی نباشد و یا برش درست انجام نشود از یك سو احتمال وقوع شیارها در انتهای تحتانی كاسه یعنی در محل نصب سیم‌گیر و یا در محل گلوگاهی تنبور یعنی محل اتصال كاسه به دسته وجود دارد ، از سوئی دیگر احتمال وقوع بافت چوب‌پنبه‌ای در عمق و مركز كاسه موجود است كه با توجه به تفاوت رنگ آن قسمت با بافت اصلی و عدم انسجام در بافت مذكور ، كاسه دورنگ می‌‌شود و نیز از كیفیت صوتی‌اش كاسته خواهد شد .

در روش سنتی ساختن كاسه ، چوب انتخاب شده نباید خشك باشد به دو دلیل ، اول آنكه چوب خشك با ابزارسنتی این كار بسیار سخت كنده می‌شود ، دوّم اینكه در مراحل پایانی كه كاسه شكل اصلی خود را یافته است هرگونه ضربه‌ای ممكن است كاسه را بشكند . و نیز چوب نباید خیلی تر باشد زیر پس از اتمام كارِ كندن ، كاسه به سرعت رو به خشك شدن می‌رود ، به احتمال خیلی زیاد یا می‌تركد یا به شدت كج می‌شود و شكل اصلی خود را از دست می‌دهد . پس چوب باید تا حدودی مرطوب باشد كه در اصطلاح محلی به آن دونَم می‌گویند.

اگرچه امروزه با دستگاههای پیشرفته و كپی تراش‌های مدرن می‌توان به راحتی كاسه تنبور را ساخت امّا مدّنظر این رساله تشریح شیوه سنتی این كار است.

در گذشته ابزار این كار عبارت بوده از : اره ، تیشه معمولی ، تیشه با تیغه كوچك و نیم گرد ، اسكنه تخت و اسكنه نیم گرد . انواع چوب سا و رنده و ... .

ابتدا بیرون كاسه را می‌باید با تیشه تراشیده سپس با سوهان چوب كه اصطلاحاً چوب سا گفته می‌شود پرداخته و صاف كرد و پس از آن داخل آن را خالی كرده و تاحدی كه به آن اشاره شد نازك نمود.

چنانچه پس از اتمام كارِ كندن ، كاسه بسیار نمناك باشد باید آن را در كیسه پلاستیكی نهاده و هر روز یك بار درآورده وبلافاصله دركیسه دیگری گذاشته تا به مرور رطوبت آن از میان رفته و خشك بشود.

این كاسه را می‌باید حداقل مدت دو ماه با تعویض كیسه خشك نمود . سابقاً كه از كیسه استفاده نمی‌شده است . شاید از هر ده كاسه دو یا سه تای آن به خاطر تركیدن و كج شدن در شمار ضایعات قرار می‌گرفته است . بعد از دو ماه چنانچه اشكال چشمگیری در كاسه موجود نیامده باشد می‌باید پرداخت نهائی را ببیند تا برای نصب دسته آماده گردد.

مزایای این نوع كاسه ، اصالت بیشتر و دوام بیشتر است و معایب این نوع كاسه ، سنگین‌تر بودن نسبی آن از نوع دیگر ، و مصرف چندبرابر چوب نسبت به نوع دیگر و فراوانی دور ریز یا ضایعات چوب است.

ب: كاسه چند تكه كه در اصطلاح محلی چمنی نامیده می‌شود :

ابتدا استوانه اولیه را كه دارای قطر پنجاه و بلندی چهل سانتیمتر است ، به دو نیم استوانه تبدیل كرده و بعد از یك طرف قسمت آخر‌خور و از طرف دیگر دو قسمت پوست و بافت چوب پنبه‌ای را جدا نموده و قسمت بافت اصلی را برای برش نهائی آماده می‌كنیم.

تخته‌های آماده شده باید در ظرفی آب قرار بگیرند و تقریباً دو روز به همان حال باقی بمانند تا كاملاً نرم شوند در وقت مهیا نمودن ابزار و وسایل مورد نیاز برای انجام كار می‌باید تعدادی قالب چوبی برابر با انحنای یك طرف از الگوی صفحه درنظر گرفته شده كه لبه كاسه در هردو سو نیز دارای همان انحنا است آماده نمود . البته امروزه به جای چوب می‌توان از آلومینیوم و یا چدن نیز آن قالبها را ساخت همچنین می‌باید برای هر قالب دو عدد گیره آماده كرد . بهتر است كه گیره‌ها از آهن باشد.

در صفحات بعد اشكال و تصاویری از ابزار و مراحل مختلف ساخت ارائه می‌گردد.

اگر قالب فلزی باشد می‌باید ضمن رعایت انحنای موردنیاز ضخامت آن را حدوداً دو سانتیمتر گرفته و اگر قالب چوبی باشد باید ضخامت بیشتری داشته باشد.

در این مرحله تخته‌های آماده شده سابق‌الذكر را كه در آب نرم شده‌اند ابتدا توسط گیره‌ای در قسمت بیرونی قالب محكم نموده و بعد می‌باید تخته را حرارت داده با فشار بر روی سطح بیرونی خوابانیده و با گیره‌ای دیگر آن را درسوی دیگر قالب مهار نمود.

بسته به قالب از قبل طراحی شده و تعداد تركهای موردنیاز قالب بندی نموده و پس از خشك شدن از قالب درآورده و به دو به دو بطور قرینه انتخاب می‌شوند كه شكلهای از قبل طراحیشده تركهای قرینه هم را بر روی تخته‌های شكل گرفته منتقل كرده و در می‌آورند.

در این قسمت نیز می‌توان به دو گونه عمل كرد اول آنكه هركدام از تركها تا روی دسته ادامه پیدا كنند و دوم آنكه می‌توان یك نیم تنه كه در اصطلاح محلی گلو خوانده می‌شود ساخت و آن را حدفاصل دسته و تركها قرار داد . درصورت استفاده از نیم تنه ابتدا تمامی تركها به جداره بیرونی نیم تنه‌ای كه داخل آن خالی شده و پرداخت بیرونی خورده است و بر روی سطح بیرونی قسمت عمیق آن محل مناسب برای استقرار تركها ایجاد شده نصب شود و معمولاً با نصب هفت تا ده ترك كاسه آماده می‌شود ، پس از خشك شدن پرداخت خورده و آماده نصب دسته می‌گردد.

سازندگان سنتی و قدیمی از نوع چسب محلی كه به آن سریشم حیوان یا تُتْغال یا یَلَم می‌گویند ، استفاده می‌كرده‌اند كه در بالا بردن كیفیت صوتی اثر بسیار مطلوب داشته كه خود مزایا و معایبی دارد.

از محاسن آن اینكه ، چسب مذكور دروقت خشك شدن حالتی بلوری و شكننده به خود می‌گیرد كه همین ارم باعث بهتر شدن صدا می‌شود . مهمتر اینكه در تعمیرات بعدی چنانچه تعمیركننده بخواهد هركدام از قطعات به هم چسبیده را ازهم باز كند با مرطوب كردن محل چسب خورده جدا شدن به سهولت انجام می‌شود.

از معایب چسب مذكور یكی این است كه فراهم نمودن نوع مرغوب آن بدلیل كمیابی ، دشوار است و دیگر اینكه این چسب در برابر رطوبت ، مقاومت چندانی ندارد.